Psikolojide Pembe Fil: İronik Düşünce ve Zihinsel Esneklik
“Ne yaparsan yap, sakın pembe bir fil düşünme.”
Ve işte… Aklında hemen pembe bir fil canlandı, değil mi?
Beynimiz, bir şeyi düşünmemeye çalıştıkça tam tersine o düşünceyi daha çok üretme eğilimindedir. Psikolojide bu durum ironi̇k süreç teorisi (ironic process theory) olarak bilinir. Bir düşünceyi zihinden atmaya çalıştıkça, farkında olmadan ona daha fazla odaklanırız.
Bu yüzden “Kaygılanmamalıyım” dediğinizde kaygınız daha da artabilir, “Şu an hata yapmamam lazım” dediğinizde hata yapma ihtimaliniz yükselir, “Bu düşünceyi unutmalıyım” dediğinizde ise onu unutmak imkânsız hale gelir.
İronik Düşünce Günlük Hayatta Nasıl Kendini Gösterir?
Bu etkiyi fark etmek için çok büyük bir stres altında olmaya gerek yok. Günlük hayatta da ironik düşünceye sık sık kapılabiliriz:
- Uykusuz bir gece geçirdiniz ve sabah önemli bir işiniz var. Kendinize “Hemen uyumalıyım” dedikçe, uyku gözünüzden kaçar.
- Topluluk önünde konuşma yaparken sakin olmaya çalışırsınız. “Heyecanlanmamalıyım” diye düşündükçe sesiniz titremeye başlar.
- Bir kelimenin adını unutursunuz ve hatırlamaya çalıştıkça daha da bulanıklaşır. Ama konuyu kapattıktan sonra bir anda aklınıza gelir.
Beyin, istemediği düşünceleri bilinçli olarak bastırmaya çalıştığında arka planda farkında olmadan o düşünceyi izlemeye ve takip etmeye devam eder.
Zihinsel Esneklik: Düşüncelerle Savaşmak Yerine Onları Kabullenmek
Peki, bir düşünceden kaçmaya çalıştıkça neden onu daha çok düşünüyoruz? Bunun sebebi, zihnin esnek değil, katı bir şekilde düşünceyi kontrol etmeye çalışmasıdır.
Zihinsel esneklik, düşüncelere savaş açmak yerine onlara alan açmayı içerir. Örneğin, “Bu kaygıyı hissetmemeliyim” demek yerine, “Şu an kaygılıyım ama bu his geçici” demek, düşüncenin etkisini azaltabilir. Çünkü bir duygu veya düşünceyle mücadele etmek yerine, onun gelip geçici olduğunu kabul etmek, onun üzerimizdeki kontrolünü zayıflatır.
Bu durum özellikle anksiyete, OKB (Obsesif Kompulsif Bozukluk) ve stres yönetiminde büyük bir fark yaratabilir. Düşüncelerle savaşmak yerine onları fark etmek ve kontrol etmeye çalışmadan gözlemlemek, zihinsel esnekliği artırarak psikolojik dayanıklılığı güçlendirebilir.
Bazı düşünceler aklımıza takılabilir, bazı duygular istemediğimiz anlarda ortaya çıkabilir. Önemli olan, bunların gelip geçici olduğunu fark etmek ve onlarla savaşmak yerine onlara yer açabilmektir. Çünkü bazen, pembe fili unutmaya çalışmak yerine onun varlığını kabul etmek, onu daha çabuk uzaklaştırabilir.